Testament, zachowek, wydziedziczenie

Czy testament musi być sporządzony u notariusza?

Nie, nie musi natomiast taki testament notarialny jest bardziej pewny, gdyż ma odpowiednią formę oraz odpowiednie zapisy.

Czym się różni testament od darowizny?

Testament wywołuje skutki prawne dopiero od chwili śmierci spadkodawcy, a darowizna wywołuje skutki z chwilą podpisania aktu notarialnego. Mówiąc prosto w przypadku darowizny nieruchomości nie będziesz już jej właścicielem. W dziale drugim księgi wieczystej jako właściciel będzie wpisany obdarowany i to on będzie mógł dalej rozporządzać nieruchomością, np. dalej ją sprzedać albo komuś darować. Testament można w każdej chwili odwołać i jest to zdecydowanie prostsze niż odwołanie darowizny, które wymaga już określonych przesłanek bądź zgodnej woli stron, o którą w przeważającej większości przypadków ciężko.

Jak odwołać testament?

Zgodnie z art. 946 Kodeksu cywilnego odwołanie testamentu może nastąpić bądź w ten sposób, że spadkodawca sporządzi nowy testament, bądź też w ten sposób, że w zamiarze odwołania testament zniszczy lub pozbawi go cech, od których zależy jego ważność, bądź wreszcie w ten sposób, że dokona w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień.

Ważną kwestią jest to, że jeżeli spadkodawca sporządził nowy testament i nie zaznaczył w nim, że poprzedni odwołuje, ulegają odwołaniu tylko te postanowienia, których nie można pogodzić z treścią nowego testamentu.

Jakie są przesłanki nieważności testamentu?

Zgodnie z art. 945 Kodeksu cywilnego, testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

1. w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;
2. pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści;
3. pod wpływem groźby.

Co więcej na nieważność testamentu z powyższych przyczyn nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.

Czy można zapisać konkretną rzecz konkretnej osobie?

Tak, możesz to zrobić za pomocą zapisu windykacyjnego sporządzonego w formie aktu notarialnego.

Zgodnie z art. 981¹ Kodeksu cywilnego przedmiotem zapisu windykacyjnego może być:

1. rzecz oznaczona co do tożsamości;
2. zbywalne prawo majątkowe;
3. przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne;
4. ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności;
5. ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej.

Przykładowo nie może być przedmiotem zapisu windykacyjnego:

• określona przez spadkodawcę kwota pieniędzy, chyba że byłyby to banknoty lub monety zindywidualizowane;
• część składowa rzeczy;
• prawa niezbywalne.

Czy mogę sporządzić testament na osobę niespokrewnioną ze mną?

Tak, jak najbardziej, ustawa nie przewiduje ograniczeń w tym zakresie. Trzeba jednak mieć na uwadze, że osoba niespokrewniona zapłaci podatek od spadków i darowizn, gdyż nie będą się jej należały żadne zwolnienia.

Czy w testamencie mogę zastrzec warunek bądź termin?

Zastrzeżenie warunku lub terminu, uczynione przy powołaniu spadkobiercy testamentowego, uważane jest za nieistniejące. Jeżeli jednak z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia spadkobierca nie zostałby powołany, powołanie spadkobiercy jest nieważne. Przepisów tych nie stosuje się, jeżeli ziszczenie się lub nieziszczenie się warunku albo nadejście terminu nastąpiło przed otwarciem spadku.

Czy sporządzenie testamentu w całości zamyka sprawę dziedziczenia?

Jest to częste pytanie zadawane przez klientów, a odpowiedź często budzi zaskoczenie. Sporządzenie testamentu nie zamyka sprawy naszego dziedziczenia. Mimo rozrządzenia swoim majątkiem przez testatora, po jego śmierci nadal konieczne jest dokonanie aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza lub wydania postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku przez sąd.

Czy mogę sporządzić testament który nie będzie powoływał do dziedziczenia lecz wyłączał od dziedziczenia?

Tak, masz prawo sporządzić taki testament, jest on nazywany „testamentem negatywnym”. Takie oświadczenie spadkodawcy skutkuje wyłączeniem spadkobiercy ustawowego od dziedziczenia. Nie ma konieczności wskazania przyczyn wyłączenia w takim testamencie. Istotne jest to, że testament negatywny nie pozbawia spadkobiercy prawa do zachowku. Nie jest on tożsamy z wydziedziczeniem.

Czy testament trzeba gdzieś zgłaszać?

Nie ma takiej konieczności, natomiast istnieje Notarialny Rejestr Testamentów (NORT), który działa od 5 października 2011 r. Dostęp do tego Rejestru mają wyłącznie notariusze. Wpis do NORT nie jest obowiązkowy – testament rejestrowany jest wyłącznie na wniosek testatora, który może być złożony bezpośrednio w testamencie notarialnym, w protokole przyjęcia testamentu własnoręcznego na przechowanie lub w oddzielnym protokole, jeśli przedmiotem rejestracji jest testament notarialny dotychczas niezarejestrowany.

Warto zwrócić uwagę, że zarejestrowanie testamentu w NORT zmniejsza ryzyko nieodnalezienia testamentu czy też jego ujawnienia z opóźnieniem.

Czy mogę wskazać „zastępczego” spadkobiercę, gdyby pierwszy nie mógł dziedziczyć?

Tak, temu służy instytucja podstawienia. Podstawienie testamentowe zwykłe, polega na tym, że spadkodawca ustanawia w testamencie spadkobiercę na wypadek, gdyby inna osoba powołana do spadku z ustawy lub z testamentu nie mogła lub nie chciała dziedziczyć. Podstawienie daje spadkodawcy dodatkowe zabezpieczenie przed sytuacją, w której powołany przez niego spadkobierca nie będzie mógł dziedziczyć, np. gdy nie dożyje otwarcia spadku.

Co się stanie z częścią spadku, jeśli jeden z moich spadkobierców testamentowych nie będzie chciał dziedziczyć?

Instytucja przyrostu ma na celu rozwiązanie kwestii dziedziczenia, w przypadku gdy udział spadkowy, który przypada jednemu ze spadkobierców powołanych w testamencie nie może mu przypaść np. z powodu jego śmierci. Taki udział w braku odmiennej woli spadkodawcy przypada pozostałym spadkobiercom testamentowym w stosunku do przypadających im udziałów.

Czy mogę przekazać komuś konkretną rzecz lub pieniądze, bez czynienia go spadkobiercą?

Zapis zwykły (legat) to instytucja, dzięki której spadkodawca może zadecydować w testamencie, żeby oznaczona osoba otrzymała przysporzenie majątkowe, nie stając się jednocześnie jego spadkobiercą. Zapis zwykły może być w testamencie przez spadkodawcę odwołany. Co istotne rodzi on skutki dopiero z chwilą śmierci spadkodawcy. Po stronie zapisobiercy powstaje wtedy wierzytelność skierowana przeciwko temu, kto został obciążony zapisem. Sam zapis nie stanowi podstawy np. do dokonania wpisu określonego prawa do księgi wieczystej. Do dokonania takiego wpisu potrzebny jest dokument obejmujący oświadczenie obciążonego zapisem spadkobiercy. Oznacza to że przedmiot zapisu zwykłego na początku przechodzi w drodze dziedziczenia na spadkobiercę, a zapisobierca staje się wierzycielem spadkobiercy i od momentu otwarcia i ogłoszenia testamentu może dochodzić wykonania tego zapisu. Taka wierzytelność z tytułu zapisu zwykłego jest zbywalna i dziedziczna.

Zapis może być uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu.

Przedmiotem zapisu przykładowo może być: ustanowienie prawa rzeczowego, przeniesienie własności rzeczy, spełnienie świadczenia pieniężnego.

Roszczenie z tytułu zapisu przedawnia się z upływem lat pięciu od dnia wymagalności zapisu.

Czy mogę zobowiązać kogoś do określonego działania po mojej śmierci?

Tak do tego służy polecenie. Polega na tym, że spadkodawca może w testamencie włożyć na spadkobiercę lub na zapisobiercę obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem. Takim poleceniem spadkodawca może zadecydować o spawach dla niego ważnych takich jak: nagrobek, pogrzeb czy ufundowaniu komuś stypendium.

Czy osoba niepełnoletnia może sporządzić testament?

Nie — testament może sporządzić tylko osoba pełnoletnia i mająca pełną zdolność do czynności prawnych.

Czy mogę ustanowić w testamencie kogoś kto będzie kontrolował czy moja wola będzie w pełni zrealizowana?

W testamencie możesz powołać wykonawcę testamentu. Jego zadaniem będzie czuwanie aby ostatnia wola wyrażona w testamencie została uszanowana. Zasadne jest powołanie wykonawcy, w przypadku gdy jest dużo rozrządzeń spadkodawcy, a sama treść testamentu jest skomplikowana. Jego zadaniem będzie wypełnianie woli spadkodawcy, a także zarządzanie majątkiem spadkowym, do czasu kiedy zostanie on objęty przez spadkobierców.

Co to jest zachowek?

Zachowek jest zabezpieczeniem interesów majątkowych osób najbliższych osoby zmarłej. Zapobiega pokrzywdzeniu tych osób poprzez zapewnienie im korzyści związanych ze spadkiem. Adresatem roszczenia o zachowek jest najczęściej spadkobierca testamentowy. Wysokość zachowku zależy od wielu kwestii. Stanowi wartość połowy udziału, jaki ewentualny spadkobierca otrzymałby, gdyby dziedziczył ustawowo. Jeśli zaś ewentualny spadkobierca jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletni należy mu się dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym.

Przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.

Obliczanie zachowku następuje na podstawie wartości spadku ustalonej według cen z daty orzekania o roszczenie z tego tytułu.

Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.

Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych, z wyjątkiem sytuacji, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego.

Kto ma prawo do zachowku?

Uprawnionymi do zachowku są: zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Czy roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na bliskich osoby uprawnionej w przypadku jej śmierci?

Tak, takie roszczenie przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku ale tylko wtedy, jeśli taki spadkobierca należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.

Czy jeśli otrzymałem darowiznę od osoby bliskiej to będę musiał wypłacić komuś zachowek?

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Samo otrzymanie darowizny nie oznacza automatycznie obowiązku zapłaty zachowku, ale może do tego doprowadzić. W przypadku, gdy uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy, może zażądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku – sumy pieniężnej, która uzupełni zachowek. Przy czym w takim przypadku obdarowany jest obowiązany do zapłaty tej sumy ale w tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. To do uprawnionego do zachowku należy wykazanie, że nie jest w stanie uzyskać od spadkobiercy zachowku. A co jeśli spadkodawca poczynił darowizny na rzecz kilku osób? Wtedy odpowiedzialność za zachowek w pierwszej kolejności będzie ponosił ten który został obdarowany najpóźniej.

Czy roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się?

Tak, roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się z upływem pięciu lat. Moment, od którego liczy się ten termin, zależy jednak od sytuacji:

• przy dziedziczeniu testamentowym – 5 lat liczy się od dnia ogłoszenia testamentu;
• w przypadku roszczeń przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku (z tytułu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego) – 5 lat liczy się od chwili otwarcia spadku.

Czy można się dobrowolnie zrzec zachowku?

Tak, w formie aktu notarialnego można zrzec prawa do zachowku w całości lub w części. Wskazuje na to art. 1048 Kodeksu cywilnego. Zrzeczenie się zachowku wymaga zawarcia umowy ze spadkodawcą za jego życia (w formie aktu notarialnego). Nie można zrobić tego jednostronnie przed śmiercią spadkodawcy.

Co to jest wydziedziczenie?

Jest to pozbawienie w testamencie zstępnych, małżonka bądź rodziców prawa do zachowku. Żeby wydziedziczenie było skuteczne trzeba spełnić określone przesłanki, określone przez ustawę. Bez ich konkretnego wskazania wydziedziczenie nie będzie skuteczne ale będzie stanowiło po prostu testament negatywny, który wyłączy od dziedziczenia konkretne osoby ale nie pozbawi prawa do zachowku.

Jak kogoś skutecznie wydziedziczyć?

Aby kogoś skutecznie wydziedziczyć muszą zaistnieć określone przesłanki. Nie można kogoś wydziedziczyć bez uzasadnionej przyczyny np. tylko dlatego, że ktoś już coś od nas otrzymał i uznajemy, że pozostała część naszego spadku już mu się nie należy. Przyczyny wydziedziczenia określa art. 1008 Kodeksu cywilnego i są to sytuacje gdy:

• spadkobierca wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
• spadkobierca dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
• spadkobierca uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna być wskazana w testamencie precyzyjnie. Wydziedziczenie jest skuteczne, gdy nie przebaczyliśmy spadkobiercy takiego zachowania.

Czy jeśli wydziedziczę moje dziecko to czy również za tym idzie wydziedziczenie moich wnuków?

Nie, ponieważ zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.